Đã qua rồi cái thời pháp chế chỉ xuất hiện khi doanh nghiệp ‘có biến’ hay cần rà soát lại đống hồ sơ cũ kỹ. Trong bối cảnh kinh tế 2026 đầy biến động nhưng cũng giàu vận hội, pháp lý lại chính là hệ thống lái và bộ giáp bảo hộ, giúp doanh nghiệp bứt tốc an toàn giữa những khúc cua ngặt nghèo của chính sách toàn cầu.

Ông Nguyễn Hữu Phước, Chủ tịch Câu lạc bộ Giám đốc pháp chế doanh nghiệp thuộc Hội các Nhà quản trị doanh nghiệp Việt Nam (VACD) nhìn nhận, một cuộc chuyển mình từ bộ phận hậu cần sang vị thế đồng hành chiến lược đang âm thầm diễn ra tại những doanh nghiệp khao khát đi xa.

Khi pháp chế đi cùng chiến lược

Bộ phận pháp chế hiện đang đóng vai trò như thế nào tại các doanh nghiệp ở Việt Nam hiện nay, thưa ông?

Ông Nguyễn Hữu Phước: Ở các doanh nghiệp Việt Nam hiện nay, pháp chế đang tồn tại song song hai kiểu vai trò. Một là xử lý sự cố khi có tranh chấp, thanh tra, khi hợp đồng đã lỡ ký hoặc khi rủi ro pháp lý đã bùng lên. Khi đó pháp chế dễ bị xem là bộ phận phát sinh chi phí vì lãnh đạo chỉ nhìn thấy hóa đơn dịch vụ tư vấn mà không nhìn thấy những tai nạn đã được ngăn lại từ sớm.

Ví dụ rất thường gặp là doanh nghiệp chỉ nhờ pháp chế khi đã nhận quyết định thanh tra hoặc đã bị đối tác gửi thư khiếu nại, trong khi trước đó hợp đồng ký vội, hồ sơ lưu trữ rời rạc, phân quyền phê duyệt không rõ, dẫn đến khi bị hỏi thì không chứng minh được mình đã tuân thủ. Lúc này pháp chế phải vừa xử lý tình huống vừa chạy đi gom tài liệu và chi phí phát sinh thường cao hơn nhiều so với việc làm đúng từ đầu.

Kiểu thứ hai đang tăng nhanh là pháp chế đồng hành ngay từ đầu với chiến lược sản phẩm, thị trường, chuỗi cung ứng, nhân sự, dữ liệu, môi trường xã hội và quản trị, cùng các thương vụ của doanh nghiệp. Ở vị trí này, pháp chế không chỉ trả lời đúng sai mà còn giúp thiết kế cách làm đúng để đi nhanh và đi bền, biến tuân thủ thành năng lực vận hành.

Ví dụ ở một doanh nghiệp bán lẻ hoặc doanh nghiệp cung cấp dịch vụ trên nền tảng số, ngay khi triển khai chương trình chăm sóc khách hàng thân thiết, pháp chế đã vào cuộc từ đầu để rà soát luồng thu thập dữ liệu, câu chữ xin chấp thuận của khách hàng, điều khoản chia sẻ thông tin cho đơn vị cung cấp dịch vụ tiếp thị và cơ chế lưu trữ, nhờ đó chương trình vẫn chạy nhanh nhưng giảm rủi ro bị phản ứng vì sử dụng thông tin cá nhân.

Trong các doanh nghiệp sản xuất hoặc xuất khẩu, pháp chế cũng đã và đang đảm nhiệm ngày càng rõ vai trò rà soát chung việc tuân thủ, nghĩa là nhìn cả hệ thống quy trình, phân quyền, hồ sơ và cơ chế kiểm soát nội bộ, để doanh nghiệp phát hiện lỗ hổng trước khi cơ quan quản lý hoặc đối tác phát hiện.

Làm thế nào để thay đổi tư duy coi pháp chế là bộ phận “phát sinh chi phí”, biến quản trị rủi ro pháp lý trở thành một “lợi thế cạnh tranh” giúp doanh nghiệp bứt tốc?

Ông Nguyễn Hữu Phước: Muốn thay đổi tư duy, pháp chế phải chứng minh giá trị theo ngôn ngữ kinh doanh và bằng những kết quả có thể nhìn thấy được. Ví dụ đơn giản nhất là tốc độ ký kết hợp đồng. Một doanh nghiệp có sổ tay đàm phán, bộ hợp đồng mẫu chuẩn, cơ chế phê duyệt rõ ràng sẽ ký nhanh hơn, ít vòng chỉnh sửa hơn, và ít phát sinh tranh chấp hơn. Điều đó trực tiếp tạo ra doanh thu, chứ không chỉ giảm rủi ro.

Một ví dụ khác là doanh nghiệp bị đối tác quốc tế đánh giá mức độ tuân thủ trước khi ký hợp đồng lớn. Nếu pháp chế đã xây sẵn bộ hồ sơ tuân thủ, từ chính sách phòng chống hối lộ, quản lý xung đột lợi ích, bảo vệ dữ liệu, đến quy trình tiếp nhận phản ánh nội bộ, thì doanh nghiệp vượt qua nhanh, ký hợp đồng nhanh, có lợi thế so với đối thủ. Ngược lại, nếu tới lúc bị hỏi mới đi làm, thì vừa chậm vừa mất cơ hội.

Cách làm hiệu quả nhất là đưa pháp chế vào giai đoạn đầu của quyết định chiến lược và giao cho pháp chế vai trò thiết kế quy trình, thay vì chỉ rà soát giấy tờ. Khi đó quản trị rủi ro pháp lý không còn là phanh, mà trở thành hệ thống lái giúp doanh nghiệp vừa nhanh vừa an toàn.

Năm nay được xem là “điểm rơi” của hàng loạt chính sách pháp luật mới có tác động sâu rộng. Theo ông, đội ngũ pháp chế doanh nghiệp đã ở vị thế tốt để tận dụng cơ hội từ chính sách?

Ông Nguyễn Hữu Phước: Tôi cho rằng năm 2026 là thời điểm doanh nghiệp cảm nhận rõ nhất việc luật chơi được nâng cấp theo hướng dữ liệu, công nghệ, xanh hóa và chuẩn hóa. Trong bối cảnh đó, pháp chế không thể chỉ phòng ngự theo nghĩa tránh bị phạt hay tránh tranh chấp. Phòng ngự là nền tảng, còn tấn công là chuyển chính sách thành cơ hội kinh doanh.

Để hình dung dễ hơn, phòng ngự là những việc như xây quy chế, quy trình, mẫu hợp đồng chuẩn, cơ chế phân quyền phê duyệt, đào tạo nhân viên, lập hồ sơ và cơ chế kiểm soát, nhằm bảo đảm khi có thanh tra, kiểm tra hoặc tranh chấp thì doanh nghiệp có thể chứng minh mình đã làm đúng.

Còn tấn công là khi pháp chế chủ động tham gia thiết kế sản phẩm và giao dịch để doanh nghiệp đi nhanh hơn, mở rộng thị trường thuận lợi hơn. Ví dụ, trong một thương vụ huy động vốn hoặc mua bán sáp nhập, nếu pháp chế chỉ tham gia ở giai đoạn ký kết thì thường bị động vì cơ cấu công ty, quyền sở hữu tài sản trí tuệ, hợp đồng lao động, chính sách thưởng cổ phần cho người lao động hoặc các rủi ro dữ liệu đã hình thành từ trước. Nếu pháp chế chủ động từ sớm, họ sẽ chuẩn hóa hồ sơ pháp lý doanh nghiệp, rà soát và làm rõ quyền sở hữu tài sản trí tuệ, chuẩn hóa hợp đồng với đối tác, rà soát rủi ro nhân sự và sắp xếp hồ sơ dữ liệu một cách sẵn sàng để bên còn lại xem xét. Kết quả là doanh nghiệp giảm bị ép giá, giảm số vòng trao đổi, tăng khả năng chốt giao dịch và chốt nhanh. Đây chính là tuân thủ được biến thành lợi thế vận hành và lợi thế về giá trị.

Theo ông, đâu là những “vùng xanh” cơ hội và “vùng đỏ” rủi ro mà các giám đốc pháp chế (CLO) cần đặc biệt lưu tâm để bảo vệ sự phát triển bền vững của doanh nghiệp hiện nay?

Ông Nguyễn Hữu Phước: Tôi thấy vùng xanh cơ hội nổi bật ở khả năng chuẩn hóa tuân thủ để tăng niềm tin của thị trường, đặc biệt với nhà đầu tư, ngân hàng và đối tác quốc tế. Ví dụ, nhiều doanh nghiệp xuất khẩu khi bị đối tác yêu cầu cung cấp bằng chứng tuân thủ lao động như thời giờ làm thêm, an toàn vệ sinh lao động, hoặc cơ chế tiếp nhận phản ánh nội bộ. Doanh nghiệp nào đã có hệ thống hồ sơ và quy trình rõ ràng thì vượt qua rất nhanh và giữ được đơn hàng. Doanh nghiệp nào hồ sơ rời rạc thì có thể mất hợp đồng dù sản phẩm tốt. Ở đây vùng xanh không nằm ở khẩu hiệu mà nằm ở hệ thống.

Môi trường xã hội và quản trị cũng là vùng xanh nếu doanh nghiệp làm thật và có kiểm chứng, vì khi đó không chỉ là hình ảnh mà trở thành năng lực cạnh tranh trong huy động vốn, bán hàng và tham gia chuỗi cung ứng toàn cầu.

Vùng đỏ rủi ro nằm ở thông tin cá nhân và an ninh thông tin, ở các tuyên bố xanh thiếu căn cứ và ở những khoảng trống tuân thủ trong vận hành nội bộ như phân quyền lỏng, hồ sơ thiếu, quy trình chồng chéo. Một tình huống rất thường gặp là, nhân viên tự ý mang danh sách khách hàng sang nơi khác hoặc thông tin bị rò rỉ từ đơn vị cung cấp dịch vụ công nghệ. Nếu doanh nghiệp không có quy trình phân quyền dữ liệu, không có điều khoản hợp đồng đủ chặt với nhà cung cấp, không có quy trình ứng phó sự cố, thì thiệt hại rất lớn và thường xảy ra đúng lúc doanh nghiệp đang tăng trưởng nhanh nhất. Một rủi ro khác là độ trễ và khác biệt trong thực thi ở địa phương, khiến doanh nghiệp dễ bị lúng túng và vô tình bước vào vùng nhạy cảm nếu không có phương án tuân thủ rõ ràng từ đầu.

Doanh nghiệp Việt cần chuẩn bị “giáp trụ” pháp lý như thế nào để không bị lúng túng khi bước ra sân chơi toàn cầu với những tiêu chuẩn khắt khe về ESG và chuyển đổi số?

Ông Nguyễn Hữu Phước: Doanh nghiệp cần chuẩn bị giáp trụ theo hướng hệ thống và có thể vận hành được, không theo kiểu gặp đâu xử lý đó. Với dữ liệu, điều quan trọng nhất là biết dữ liệu đang ở đâu, ai được quyền tiếp cận, chia sẻ cho ai, lưu bao lâu và khi có sự cố thì xử lý theo kịch bản nào. Ví dụ nhiều doanh nghiệp dùng đơn vị cung cấp dịch vụ bên ngoài để làm tiếp thị hoặc chăm sóc khách hàng. Nếu hợp đồng không có điều khoản bảo mật, không quy định trách nhiệm khi rò rỉ, không có cơ chế kiểm soát truy cập, thì rủi ro sẽ đến từ chính nhà cung cấp chứ không phải từ nội bộ.

Với trách nhiệm xanh, giáp trụ không nằm ở thông điệp mà nằm ở chuỗi cung ứng và hồ sơ chứng minh. Một tình huống dễ gặp là doanh nghiệp xuất khẩu bị yêu cầu chứng minh không sử dụng lao động trẻ em, không vi phạm giờ làm và có cơ chế an toàn lao động. Nếu doanh nghiệp có chính sách, có đào tạo, có hồ sơ chấm công, có biên bản huấn luyện an toàn, có cơ chế tiếp nhận phản ánh, thì đáp ứng được. Nếu chỉ nói miệng rằng mình tuân thủ, thì không đủ.

Giáp trụ tốt là giáp trụ giúp doanh nghiệp vừa đáp ứng quy định trong nước, vừa vượt qua các chuẩn mực của đối tác quốc tế, để mở rộng thị trường mà không phải liên tục dừng lại xử lý sự cố.

Trong kỷ nguyên trí tuệ nhân tạo (AI), khi các hợp đồng thông minh và rà soát pháp lý tự động lên ngôi, đâu là giá trị “thuần con người” và tư duy chiến lược mà một người làm pháp chế cần trau dồi để không bị thay thế?

Ông Nguyễn Hữu Phước: Công nghệ có thể đọc nhanh, so sánh nhanh và gợi ý nhanh nhưng không thay được năng lực lựa chọn trong bối cảnh thực tế. Một người làm pháp chế sẽ không bị thay thế nếu họ giỏi cả ba việc. Thứ nhất là biến vấn đề pháp lý thành quyết định kinh doanh, nghĩa là đưa ra các phương án, mỗi phương án có mức rủi ro và chi phí vận hành kèm theo, để lãnh đạo lựa chọn. Thứ hai là đàm phán và tạo niềm tin, vì giao dịch thành công là kết quả của sự thuyết phục và khả năng hiểu người đối diện. Thứ ba là tư duy hệ thống, biết thiết kế quy trình và phối hợp các bộ phận để tuân thủ trở thành thói quen vận hành.

Để pháp chế doanh nghiệp tiệm cận chuẩn quốc tế

Nhìn vào thực trạng đội ngũ hiện nay, ông thấy đâu là khoảng cách lớn nhất giữa năng lực của các giám đốc pháp chế nội địa so với tiêu chuẩn quốc tế?

Ông Nguyễn Hữu Phước: Khoảng cách lớn nhất theo quan sát của tôi không nằm ở kiến thức luật, mà nằm ở cách pháp chế được đặt trong hệ thống quản trị của doanh nghiệp. Một giám đốc pháp chế theo chuẩn quốc tế thường quản trị rủi ro theo danh mục, có bản đồ rủi ro, có chỉ tiêu tuân thủ, có ngân sách và công nghệ hỗ trợ và quan trọng là tư vấn gắn với tăng trưởng. Nhiều giám đốc pháp chế nội địa vẫn bị kéo vào vai xử lý sự cố, hoặc bị giới hạn quyền tham gia vào quyết định chiến lược.

Để cộng đồng pháp chế mạnh hơn, chúng ta cần nhiều hơn các diễn đàn chia sẻ tình huống thực tế, các bộ chuẩn thông lệ, các chương trình cố vấn và huấn luyện kỹ năng kinh doanh cho pháp chế. Đồng thời cần kết nối mạnh hơn giữa pháp chế với tài chính, nhân sự, công nghệ và quản trị công ty, vì rủi ro hiện đại không nằm trong một mảng riêng.

Tinh thần chủ động sẽ giúp đội ngũ pháp chế giữ mhipj an toàn và thúc đẩy tăng trưởng.Ảnh: ST

Để kiến tạo một quốc gia phồn vinh, thượng tôn pháp luật là nền tảng cốt lõi. Câu lạc bộ Giám đốc pháp chế (CCCC) nói riêng và VACD nói chung đang đóng góp vai trò gì trong việc kết nối, chia sẻ và chuẩn hóa các thông lệ quản trị pháp lý tốt nhất cho cộng đồng doanh nghiệp Việt?

Ông Nguyễn Hữu Phước: Với vai trò là Chủ tịch CCCC trong hệ sinh thái VACD, tôi nhìn nhiệm vụ trọng tâm là xây sức mạnh cộng đồng cho đội ngũ pháp chế. Chúng tôi tập trung vào chia sẻ kinh nghiệm thực tiễn, không chỉ nói đúng quy định của pháp luật mà còn nói cách làm đúng và làm được. Ví dụ, cùng một chủ đề dữ liệu cá nhân, mỗi doanh nghiệp sẽ có mô hình khác nhau. CCCC tạo diễn đàn để các giám đốc pháp chế chia sẻ cách xây chính sách, cách làm hợp đồng với nhà cung cấp, cách đào tạo nội bộ và cách xử lý sự cố, từ đó rút ngắn đường học cho nhau.

VACD giúp kết nối pháp chế với tầng quản trị của hội đồng quản trị và các thông lệ quản trị tốt, để pháp chế không chỉ làm tuân thủ mà tham gia vào chất lượng quản trị. Còn VNHR giúp nối pháp chế với quản trị nhân sự, vì tranh chấp lao động, dữ liệu nhân sự, kỷ luật và tái cấu trúc là các vùng rủi ro lớn. Khi các cộng đồng này kết nối, doanh nghiệp hưởng lợi vì giảm sai sót và tăng tính chuyên nghiệp.

Nhìn về tương lai, ông kỳ vọng điều gì ở thế hệ luật sư nội bộ kế cận? Làm sao để người trẻ không chỉ giỏi về luật mà còn am hiểu sâu sắc về kinh doanh để thực sự đồng hành cùng chủ doanh nghiệp kiến tạo giá trị thịnh vượng?

Ông Nguyễn Hữu Phước: Tôi kỳ vọng các bạn trẻ trở thành luật sư nội bộ kiểu mới, giỏi luật, biết tài chính và hiểu kinh doanh. Tôi hay khuyên các bạn, muốn hiểu kinh doanh thì phải đi cùng kinh doanh. Hãy tham gia các cuộc họp dự án, đi gặp khách hàng cùng bộ phận kinh doanh, đi khảo sát nhà máy cùng bộ phận vận hành, ngồi cùng bộ phận nhân sự để hiểu bài toán con người, làm việc với bộ phận công nghệ để hiểu dữ liệu và rủi ro an ninh. Khi bạn hiểu cách doanh nghiệp tạo ra doanh thu và lợi nhuận, bạn sẽ tư vấn đúng trọng tâm và khả thi hơn.

Một kỹ năng rất thực tế là viết tư vấn theo dạng phương án. Không chỉ nói không được, mà đưa ra vài cách làm, cách nào nhanh, cách nào an toàn, cách nào tốn chi phí hơn, và cách nào phù hợp với mức độ chấp nhận rủi ro của doanh nghiệp. Khi đó, pháp chế trở thành người đồng hành ra quyết định.

Bước sang năm mới Bính Ngọ, nếu chọn một “từ khóa” để mô tả tinh thần của đội ngũ pháp chế trong hành trình đồng hành cùng sự phồn vinh của quốc gia, ông sẽ chọn từ khóa nào?

Ông Nguyễn Hữu Phước: Tôi chọn từ khóa “Chủ động”. Chủ động không chỉ là cập nhật quy định, mà là đi trước một bước trong việc nhìn ra rủi ro, thiết kế hệ thống tuân thủ và biến tuân thủ thành năng lực vận hành. Chủ động cũng là dám nói sớm, nói rõ và nói có phương án. Khi doanh nghiệp đang chạy nhanh, pháp chế chủ động sẽ giúp doanh nghiệp không bị vấp ở những điểm nhỏ nhưng lại gây hậu quả lớn.

Trong một năm được kỳ vọng chuyển động mạnh, tinh thần chủ động sẽ giúp đội ngũ pháp chế vừa giữ nhịp an toàn, vừa tạo lực đẩy cho tăng trưởng bền vững.

Xin cảm ơn ông! 

Quỳnh Chi - TheLEADER.vn